تكواژ ( morpheme )
به نام خداي مهربان
تكواژ ( morpheme )
ـ نام هاي ديگر : واژك ، مورفم ، ساخت واژه ، سازه .
ـ تكواژ به عنوان عنصر ساختماني كلمه ، كوچك ترين واحد ( سازه ) معني دار زبان است كه قابل تجزيه به واحد هاي معنادار كوچك تر نباشد
ـ تكواژ ممكن است از يك يا چند « واج » ساخته شده باشد ؛ مثال : كتابي « كتاب » ( چند واجي ) + « ي » ( يك واجي )
ـ بعضي تكواژها تجلّي آوايي ندارند كه به آن ها تكواژ صفر مي گويند ؛ علي رفت : علي + رفت + Ø ( شناسه ي سوم شخص مفرد ماضي )
ـ تكواژ صفر را با علامت ( 0 ) هم نشان مي دهند : تكاليف + را + نوشت + 0 ( تكواژ هاي نوشت عبارتند از :نويس + ت + 0 )
ـ تعداد تكواژها در زبان ، بر خلاف واج ، نامحدود است و اين يكي از تفاوت هاي واج و تكواژ است .
1ـ تكواژي است كه مي تواند بي همراهي تكواژي ديگر در جمله ظاهر شود و معناي مستقلي داشته باشد .
1ـ تكواژي كه ممكن است
به تنهايي به صورت واژه ي ساده به كار رود يا پايه ي واژه
1- آزاد قاموسي را در واژه هاي فعل يا غير فعل تشكيل
دهد : سيم ، ساز ، آ ( در « مي آيم » )
( مستقل ) ( واژگاني ) 2ـ تكواژهاي واژگاني فهرستي باز را تشكيل مي دهند ، زيرا امكان كاستن يا افزودن
2ـ انواع آن ها وجود دارد .
1- تكواژهايي كه به صورت واژه به كار مي روند امّا تعداد آن ها محدود و مشخّص
است و معني ، نقش يا رابطه ي دستوري خاصّي را نشان مي دهند .
ـ انواع تكواژ دستوري 2- ضماير ( من ، تو ، او، ما ، شما ، آن ها ، خود ، ... ) حروف اضافه ( از ، به ، براي ،
( نقشي ) جز ، با ، بر ، بي ، ... ) حروف ربط ( و ، ولي ، امّا ، يا ، كه ، زيرا ، ... ) ، حروفندا
( اي ، يا ، ايا ، ... ) .
1- تكواژي است كه نمي تواند به تنهايي در جمله ظاهر شود بلكه حتماً بايد به يك يا چند تكواژ ديگر بپيوندد .
1- تكواژ هايي كه تنها به عنوان پيشوند يا پسوند يا ميانوند به همراه پايه ي واژگاني فعل
يا غير فعل به كار مي روند و از اين راه ، معمولاً ، واژه ي جديدي پديد مي آورند ؛
2- وابسته اشتقاقي مثل « مند » در « سالمند » كه معناي سال را عوض كرده است .
( وند ) 2- تعداد اين تكواژ ها زياد است بنابراين بهتر است وند هاي تصريفي را بشناسيم و هر
وندي كه تصريفي نبود آن را اشتقاقي به شمار آوريم .
2- انواع
1- تكواژهايي كه تأثيري در نوع ساختمان كلمه ندارند فقط موقعيت كلمه را در جمله
تصريفي تغيير مي دهند كه انواعي دارند :
نشانه هاي جمع : ها ، ان ، ون ، ين ، ات : كتاب ها
1- در اسم ها « ي » نكره : كتابـي
2- انواع 2- « تر » و « ترين » در قيد و صفت : شجاعانه تر ، خوبترين
« مي » ، « بـِ » ، « نـ ِ » ، « نـَ » ، « ـه » : بـِروم
3- در افعال نشانه هاي
ماضي « د » ، « يد » ، « ت » ، « اد » : خريد
شناسه ها « ـَ م ، ي ،0 / ـَ د ، يم ، يد ، ـَ ند » : خريدي
ـ به تكواژ هاي اشتقاقي و تصريفي تكواژهاي دستوري نيز مي گويند و بر همين اساس گروهي از زبانشناسان به بيش از دونوع تكواژ اعتـــقادي
ندارند و كل تكواژ ها را به دو نوع آزاد و دستوري مي نامند . به عبارت ديگر تكواژهاي نامحدود را تكواژ هاي قاموسي و تكواژهاي محدود را دستوري مي دانند .نكته ي قابل ذكر اين كه تكواژهاي قاموسي اگرچه نامحدودند و در اصطلاح فهرستي باز دارند امّا بسامد آن ها در زبان خيلي كمتر از تكواژهاي دستوري است به عنوان مثال تكواژ قاموسي « سنگ » را چقدر در طول روز استفاده مي كنيم امّا در مقايسه ، چقدر از تكواژ دستوري « از » استفاده مي شود .
تكواژ گسسته
تكواژهايي كه جدا ازهم به نظر مي رسند امّا در اصل يكي بيشتر نيستند مثلاً در اين جمله : چه هوايي ! كه « چه ... ي » در مجموع يك تكواژ بيشتر نيست يا در اين عبارت : هر كتابي . « هر ... ي » يك تكواژ است .
آميزه
گاهي اوقات خصوصيات صرفي و نحوي بعضي تكواژها به گونه اي با هم مي آميزند كه مرز آن ها قابل تشخيص نيست به اين گونه تكواژها « آميزه » مي گويند ؛ به عنوان مثال « را » در اين جمله : كتاب را خواندم .كه از نظر صرفي نشانه ي معرفه است و از نظر نحوي نشانه ي مفعول.
تكواژ اختياري و تكواژ اجباري
تكواژ اختياري تكواژي است كه حذف آن تغييري در ساخت نحوي و معنايي جمله نمي دهد ؛ مثلاً در اين جمله : من رفتم . اگر « من » حذف شود جمله از نظر نحوي و معنايي هيچ تغييري نمي كند يا در اين جمله : مطلبي را خواندم . كه مي توان « را » را حذف كرد : مطلبي خواندم .
امّا تكواژ اجباري قابل حذف نيست ؛ مثل شناسه ها در فعل : « من رفتم » را نمي توان گفت : من رفت .
واژه بست
ـ واژه بست ها نوعي از تكواژهاي دستوري هستند كه داراي ويژگي هاي زيرند :
1- به دنبال
واژه مي چسبند امّا جزيي از آن واژه به شمار نمي آيند . ( دليل نام گذاري آن ،
همين است .)
ويژگي ها 2- به ساخت يا رابطه ي دستوري خاصي اشاره مي كنند .
3- از لحاظ آوايي تكيه ي اصلي بر آن ها ظاهر نمي شود .
1- نقش نماي اضافه «
ـِ » : هواي ِ پاييز .
2- نقش نماي وصفي « ـِ » : هواي ِ تمييز .
3- فعل هاي پي بستي « ـَ م ، ـ ي ، يم ، ـ يد ، ـَ ند » : خوبــَم .
انواع 4- ضماير متّصل « ـَ م ، ـَ ت ، ـَ ش ، ـِ مان ، ـِ تان ، ـِ شان » : كتابــِمان ، برايــَت ، ازَش .
5- حرف عطف « ـُ » : كتاب و دفتر .
6- علامت ندا « ا » : حافظـا .
7- نشانه ي معرفه « ـِ ش » : محلـش خوب است .
ـ به واژه بست « تكواژ آزاد استثنايي » هم مي گويند ؛ زيرا تكواژ آزاد بايد به گونه اي باشد كه خودش به تنهايي كاربرد داشته باشد و از همين
رو آن را « مستقل » مي نامند ؛ امّا واژه بست ها همان طور كه ديديم كاربرد مستقل ندارند .
چسبانه
هرگاه تكواژ فقط از يك واج ( phonem ) پديد آيد آن را چسبانه مي نامند و از آن جايي كه اين تكواژ ها در آخر كلمه مي آيند به آن پي واژه
نيز مي گويند ؛ مثال : 1- تخت + ـه : تخته 2- حسين + ا : حسينا ( = اي حسين ) 3- رنگ + ي : رنگي 4- اخم + و : اخمو
تلخیص وگردآوری از:
علی ریاضی فر کارشناس ارشد زبان وادبیات فارسی ، دبیردبیرستان ، شهرستان بوکان.
